از آثار آنان - درهر زمان كه جنبه گلچينى اثر ايجاب مىكند - به سنجش و ارزيابى و نيز توانايى شاعران برگزيده خود مىپردازد . البته بايد پذيرفت كه اين ارزيابيها بيشتر حالت جذبى و تمجيدى دارد تا دفعى و سلبى . اين خصوصيات به اين اثر حالت مؤثر و سنجيده احياگر و يا گردآورنده هدفدار مىبخشد گويى كه اعصار بعد مىبايست با يادآورى شكوه ادبى ايام گذشته به بازسازى آن مىپرداخت . دولتشاه ، انگيزه‌هايش هرچه باشد ، به هرحال در گردآورى اين اثر تشويق و ترغيب همه‌جانبه‌اى از مير عليشير نوايى و نيز حاميان علم و ادب دريافت كرد . اين كتاب دولتشاه در كنار لباب الالباب محمد عوفى يكى از مهمترين تذكره‌ها و تراجم احوال شاعران به زبان فارسى است ؛ ولى نبايد فراموش كرد كه فاصله زمانى شايان توجهى در بين مطالب اين دو تذكره وجود دارد چون اثر عوفى تا وقايع سال 625 / 1228 را شامل مىشود . تاريخ مرگ دولتشاه چندان قطعى نيست ؛ مرگ او مىبايد در بين سالهاى 896 / 1 - 1490 و 900 / 5 - 1495 رخ داده باشد . در عين‌حال كه اين عدم قطعيت را بايد در مورد اين تاريخگذارى بپذيريم ، مىبايست به اين نكته هم كه نمىتوان به دولتشاه به‌عنوان يك نفر مورخ اعتماد كرد ، اشاره كنيم . مشاهدات او درباره تاريخگذاريها و گزارشهاى او راجع به زندگى شاعران جاى ترديد دارد و همگان برآنند كه اظهارات او را نمىتوان بدون احتياط پذيرفت . در اثر او افسانه و واقعيت درهم تنيده شده است . باوجود اين ، تذكره او درباره زندگى 105 نفر شاعر در يك مجلد از اشتياق و عنايت خاصى برخوردار شده است . با برگشت به روايت ناب تاريخى مىبايد از روضات الجنات فى اوصاف مدينه هرات نوشتهء معين الدين محمد اسفزارى در سال 875 / 1470 نام ببريم كه براى آيندگان اثرى باارزش شامل تاريخچه حكام آل كرت در هرات و وقايع دوره تيمورى تا سلطنت سلطان حسين بايقرا و جزئيات مفيد درباره اعيان و اصول زمانه پديد آورد . اسفزارى در مقام يك عنصر صاحب سبك به سبب كاربرد زبان صاف و بىپيرايه و محكم ، حائز اهميت زيادى است . او همچنين در سبك مكاتبه‌اى استاد بود و براى مدتى هم تصدى مكاتبات دربار را برعهده داشت . ولى در « تاريخ شهر هرات » او تلاشهاى تزيينى و آرايه‌اى هم صورت گرفته و از بعضى شاعران كهن قطعاتى نقل شده و گاهى هم در روش تأليف از اسلوب مطنطن و مطول - بخصوص در توصيف صحنه‌هاى هزيمت و قطعات ديباچه‌اى - بهره گرفته است . تاريخهاى محلى همچون تاريخ اسفزارى اهميت زيادى براى مورخان بعدى داشت ولى يكى از مورخانى كه در قلمرو تأليف تاريخ عمومى شهرتى به‌هم زد ، محمد بن خواند شاه بن محمود معروف به ميرخواند ( متولّد 838 / 5 - 1434 ، متوفى 903 / 1498 ) بود . نام اثر او روضة الصفا